ફ્યૂગ — રૂપ બદલતો અને છતાં એ જ રહેતો વિષય
સાંભળવા માટે છ ફેરફાર. ડાબે હંમેશાં એ જ વિષય, જમણે તેનો ફેરફાર — અને બે પ્રવેશવાળી શરૂઆત.
ફ્યૂગ પાસે એક જ વિષય હોય છે, અને તેમાંથી જ આખી રચના ઊગે છે. પહેલાં તે એકલો આવે છે, પછી બીજો સ્વર તેને ઉપાડી લે છે જ્યારે પહેલો પોતાનો રસ્તો ચાલુ રાખે છે — અને રસ્તામાં તેને ઊલટાવવામાં આવે છે, છેડેથી વાંચવામાં આવે છે, લંબાવવામાં આવે છે અને દબાવવામાં આવે છે. તે ઓળખાતો રહે છે, ભલે કોઈ પ્રવેશ પોતાના આગલા જેવો સંભળાતો નથી.
આમાંનું કશું મિજાજની વાત નથી, ગણતરીની વાત છે. દરેક ફેરફારને સંખ્યામાં કહી શકાય: ઉત્તર સાત અર્ધસ્વર ઊંચે ઊભો રહે છે, ઊલટ દરેક અંતરને પલટાવે છે, કરચલો સ્વરોને છેડેથી વાંચે છે, વિસ્તાર દરેક અવધિને બમણી કરે છે. એટલે જ આ પાના પર એવું કશું કહેવાતું નથી જે અવાજમાંથી ફરી ગણાયું ન હોય.
અહીં છ જોડ પાસે પાસે ઊભી છે. ડાબે હંમેશાં એ જ વિષય, જમણે ફેરફાર. બંને લખાણ સાંભળી શકાય છે — ઊલટમાં તરત સંભળાય છે કે ધૂન પોતાનો આકાર રાખે છે અને છતાં બીજી બાજુ જાય છે.
ઉત્તર
બીજો સ્વર એ જ વિષય લાવે છે, દરેક સ્વર સાત અર્ધસ્વર ઊંચે. સ્વરો વચ્ચેનાં અંતર તેમાં બદલાતાં નથી — એ જ કસોટી છે: જે સ્થળાંતર એક અંતર પણ બદલે, તે સ્થળાંતર નથી. એ જ ધૂન બીજી જગ્યાએ સંભળાય છે, અને દરેક ફ્યૂગની શરૂઆત એમાંથી જ જીવે છે.
ઊલટ
દરેક અંતર બીજી બાજુ જાય છે: જ્યાં વિષય એક પગલું ચડે છે, ઊલટ એ જ પગલું ઊતરે છે. પહેલો સ્વર પોતાની જગ્યાએ રહે છે, બાકીનું બધું તેની આસપાસ વળી જાય છે. ધૂનનો આકાર ઓળખાતો રહે છે, દિશા બદલાઈ ગઈ છે — અહીં અરીસો અર્ધસ્વરે અર્ધસ્વરે ચાલે છે, અને એટલે નોંધમાં એવાં ચિહ્નો છે જે વિષય પાસે નથી.
કરચલો
સ્વરોની હાર છેડેથી શરૂઆત સુધી વંચાય છે: છેલ્લો પહેલો બની જાય છે. સાંભળવા માટે આ સૌથી અઘરો ફેરફાર છે, કારણ કે આકાર સાવ બદલાઈ જાય છે જ્યારે દરેક એકલો સ્વર એ જ રહે છે. કાગળ પર તે તરત દેખાય છે; કાનને ટેવ જોઈએ.
વિસ્તાર
એ જ સ્વરોની હાર, પણ દરેક અવધિ બમણી: અષ્ટમાંશ ચતુર્થાંશ બની જાય છે, અને વિષયને એકને બદલે બે તાલ જોઈએ. ફ્યૂગમાં વિસ્તાર મોટે ભાગે છેડા પાસે ઊભો રહે છે, જ્યારે વિષયે ફરી એક વાર મોટા રૂપે આવવાનું હોય છે જ્યારે બીજા સ્વર પહેલી ઝડપે ચાલતા રહે છે.
સંકોચ
ઊલટી દિશા: દરેક અવધિ અડધી, અષ્ટમાંશ ષોડશાંશ બની જાય છે. વિષય બમણી ઝડપે દોડે છે અને અડધી તાલમાં સમાઈ જાય છે. વિસ્તાર સાથે મળીને આ શક્ય બનાવે છે કે એ જ વિષય બે ઝડપે એકસાથે સંભળાય.
સાંકડો પ્રવેશ
બીજો પ્રવેશ પહેલો પૂરો થાય તેની રાહ જોતો નથી, પણ અહીં બે અષ્ટમાંશ પછી જ આવી જાય છે. વિષય પોતાના પર જ ચડી જાય છે — અને એ પ્રવેશના સમયથી મપાય છે: જ્યાં સુધી અંતર વિષય કરતાં ટૂંકું છે, ત્યાં સુધી એ સાંકડો પ્રવેશ છે. ફ્યૂગના અંત તરફ પ્રવેશ ઘણી વાર હજી ગાઢ થઈ જાય છે, અને રચના એનાથી જ સમેટાય છે.
શરૂઆત: વિષય અને ઉત્તર
ઉપર વિષય એકલો શરૂ થાય છે. એક તાલ પછી નીચે ઉત્તર પ્રવેશે છે, સાચા સ્થળાંતરથી એક સપ્તક નીચે — અને ઉપરનો સ્વર ચૂપ થવાને બદલે વગાડતો રહે છે. એ સામો વિષય વિષયનો પ્રતિબિંદુ છે: તેણે ઉત્તર સાથે બેસવું જોઈએ અને તેનું ધ્યાન છીનવવું ન જોઈએ. છેડે બંને સ્વર બે સપ્તકના અંતરે એક જ સ્વર પર ઊભા રહે છે.
વિષય સાથે શું થાય છે
ઉત્તર બીજો સ્વર છે: એ જ વિષય, દરેક સ્વર સાત અર્ધસ્વર ઊંચે. સ્વરો વચ્ચેનાં અંતર ત્યારે એ જ રહે છે, સ્વરે સ્વરે — એ અવાજમાં ગણી શકાય. સાચો ઉત્તર આવો દેખાય છે. જો વિષય પંચમના કૂદકાથી શરૂ થાય, તો જૂના ગુરુઓ તેને ચતુર્થ સુધી સાંકડો કરે છે જેથી ઉત્તર સ્વરસમૂહમાં રહે; ત્યારે તેને સ્વરગત ઉત્તર કહે છે. આ પાનાનો વિષય દ્વિતીયના પગલાથી શરૂ થાય છે અને એવી સુધારણા માગતો નથી.
ઊલટ દરેક અંતરને પલટાવે છે: ઉપરનું એક પગલું એ જ પગલું નીચે બની જાય છે. પહેલો સ્વર પોતાની જગ્યાએ રહે છે, બાકીનું બધું તેની આસપાસ વળી જાય છે. કરચલો સ્વરોની હાર છેડેથી વાંચે છે — છેલ્લો સ્વર પહેલો બની જાય છે. બંને ફેરફાર માત્ર ઊંચાઈ બદલે છે, અવધિ નહીં.
વિસ્તાર અને સંકોચ ઊલટું કરે છે: સ્વરો એ જ રહે છે, દરેક અવધિ બમણી કે અડધી થઈ જાય છે. વિસ્તારમાં વિષય એકને બદલે બે તાલ લે છે. છેલ્લે સાંકડો પ્રવેશ બીજા પ્રવેશને પહેલો પૂરો થાય તે પહેલાં શરૂ થવા દે છે — વિષય પોતાના પર જ ચડી જાય છે, અને ફ્યૂગમાં આ જેટલું મોડું થાય, પ્રવેશ એટલા ગાઢ પાસે આવે છે.
પાસે બીજું શું છે
બે સ્વરોને સાથે કેવી રીતે દોરવામાં આવે છે: બે સ્વર. બે સ્વરો વચ્ચેનાં અંતરનાં નામ શું છે: અંતર. વાક્ય કેવી રીતે બંધ થાય છે: કેડન્સ.
આ કામ Anotona તમારા માટે કરી આપે છે
સ્વરલિપિનો ફોટો પાડો અથવા ધૂન વગાડો — Anotona સ્કેલ ઓળખે છે, સ્વરો લખે છે અને તેમને બીજા કોઈ પણ સ્કેલમાં લઈ જાય છે. મફત.
Anotona જુઓઆ પાનાનો દરેક સ્વર ગણીને કાઢેલો છે, ક્યાંયથી ઉતારેલો નથી.