De fuga — in tema dat feroaret en dochs himsels bliuwt
Seis feroaringen om nei te harkjen. Lofts altyd itselde tema, rjochts de feroaring dêrfan — en in ekspoazysje mei twa ynsetten.
In fuga hat mar ien tema, en dêrút groeit it hiele stik. It komt earst allinnich foar it ljocht, dan nimt de folgjende stim it oer wylst de earste fierder giet — en ûnderweis wurdt it omkeard, fan efteren lêzen, útrutsen en gearparse. It bliuwt werkenber, al klinkt hast gjin ynset as de foarige.
Neat dêrfan is in kwestje fan stimming, mar fan rekkenjen. Elke feroaring is as in getal te jaan: it antwurd leit sân heale toanen heger, de omkearing keart elk interval om, de kreeft lêst de toanen fan efteren, de fergrutting ferdûbelet elke doer. Krekt dêrom wurdt op dizze side neat beweard dat net út de klank weromteld is.
Hjir steane seis pearen njonken inoar. Lofts altyd itselde tema, rjochts de feroaring. Beide skriuwwizen binne te beharkjen — by de omkearing heart men fuortendaliks dat de melody har foarm hâldt en dochs de oare kant út giet.
It antwurd
De twadde stim bringt itselde tema, elke toan sân heale toanen heger. De ôfstannen tusken de toanen feroarje dêrby net — dat is de toetsstien: in transposysje dy’t ek mar ien interval oars makket, is gjin transposysje. Men heart deselde melody op in oar plak, en dêrfan libbet it begjin fan elke fuga.
De omkearing
Elk interval giet de oare kant út: dêr’t it tema in stap stiget, sakket de omkearing deselde stap. De earste toan bliuwt stean, al it oare klapt om him hinne. De foarm fan de melody bliuwt werkenber, de rjochting is ferwiksele — hjir wurdt heale toan foar heale toan spegele, en dêrom steane yn it byld foartekens dy’t it tema net hat.
De kreeft
De toanrige fan efteren nei foaren lêzen: de lêste toan wurdt de earste. Dat is de feroaring dy’t it dreechst te hearren is, om’t de foarm folslein feroaret wylst elke inkelde toan deselde bliuwt. Op papier sjocht men it fuortendaliks; foar it ear is oefening nedich.
De fergrutting
Deselde toanrige, mar elke doer ferdûbele: achtsten wurde fjirden en it tema hat twa maten yn stee fan ien nedich. Yn in fuga stiet de fergrutting meastal tsjin de ein, as it tema noch ien kear grut optrede moat wylst de oare stimmen yn it oarspronklike tempo trochrinne.
De ferlytsing
De tsjinoerstelde rjochting: elke doer healve, achtsten wurde sechstjinden. It tema rint dûbel sa fluch en past yn in heale maat. Tegearre mei de fergrutting jout dat de mooglikheid om itselde tema yn twa snelheden tagelyk te hearren.
De stretto
De twadde ynset wachtet net oant de earste klear is, mar komt hjir al nei twa achtsten. It tema oerlapet himsels — en dat wurdt oan de ynsettiden mjitten: salang’t de ôfstân koarter is as it tema, is it in stretto. Tsjin de ein fan in fuga drukke de ynsetten faak hieltyd tichter byinoar, en it stik lûkt him dêrmei gear.
De ekspoazysje: tema en antwurd
Boppe begjint it tema allinnich. Ien maat letter set ûnder it antwurd yn, in oktaaf ûnder de reële transposysje — en de boppeste stim spilet fierder yn stee fan te swijen. Dy tsjinstim is it kontrapunt by it tema: it moat by it antwurd passe sûnder de oandacht derfan wei te nimmen. Oan de ein rêste beide stimmen op deselde toan, twa oktaven útinoar.
Wat mei it tema bart
It antwurd is de twadde stim: itselde tema, elke toan sân heale toanen heger. De ôfstannen tusken de toanen bliuwe dêrby itselde, toan foar toan — dat is yn de klank te tellen. Sa sjocht in reëel antwurd derút. Begjint in tema mei in kwintsprong, dan fersmelje de âlde masters dy ta in kwart sadat it antwurd yn de toansoart bliuwt; dan hjit it tonaal. It tema fan dizze side begjint mei in sekundestap en hat dy oanpassing net nedich.
De omkearing keart elk interval om: in stap omheech wurdt deselde stap omleech. De earste toan bliuwt stean dêr’t er stie, al it oare klapt om him hinne. De kreeft lêst de toanrige fan efteren — de lêste toan wurdt de earste. Beide feroaringen feroarje allinnich de toanhichten, net de doeren.
Fergrutting en ferlytsing dogge it oarsom: de toanen bliuwe, elke doer wurdt ferdûbele of healve. Yn de fergrutting nimt it tema twa maten yn stee fan ien. De stretto lit op it lêst de twadde ynset begjinne foardat de earste klear is — it tema oerlapet himsels, en hoe letter dat yn in fuga bart, hoe tichter de ynsetten byinoar skowe.
Wat dernjonken stiet
Hoe’t twa stimmen tegearre laat wurde: Kontrapunt. Hoe’t de ôfstannen tusken twa toanen hjitte: Yntervallen. Hoe’t in sin slút: Kadinsen.
Anotona docht it foar dy
Meitsje in foto fan de blêdmuzyk of spylje de meldij — Anotona werkent de toansoart, skriuwt de noaten op en set se oer nei elke oare. Fergees.
Besjoch AnotonaEltse noat op dizze side is útrekkene, net oerskreaun.