Te Reo Māori

Kalimba: tekau mā whitu ngā arero hei pā

He kalimba hei pā, ōna arero tekau mā whitu katoa me ō rātou tau, me pēhea te pānui i ngā ira me pēhea te whakarite i ōna oro – me te tangi tūturu o te kalimba.

Pāngia kia tangi

Pāngia tētahi arero, ā, ka tangi; ki te kōneke koe i tō matihao i runga i ētahi, ka tangi takitahi rātou. Mā ngā pātene o runga e whakarite anō te kalimba katoa.

He piana kōnui te kalimba: he arero maitai i runga i tētahi pouaka rākau, ka pāngia ki ngā kōnui e rua. Tekau mā whitu ngā arero o te nuinga, ā, kua whakaritea ki C nui — ko ngā oro ōrite ki ō ngā pātuhi mā o te piana, neke atu i te rua ōkatawa.

Ko te raupapa anake te mea me waia. Kei waenganui te arero tino hohonu, ā, ka piki haere te oro ki waho, whakawhiti ai i te taha mauī me te taha matau. Ko te tangata e hiahia ana ki te neke i tētahi oro ki te oro e whai ake ana ki runga, me whakawhiti taha ia i ia wā — koia i tawhiti ai ngā arero noho tata o te taha kotahi i te tuatoru, ā, ko ngā mea e toru e tū tahi ana ka hanga i te kotahitanga toru.

Ngā arero tekau mā whitu

I te nuinga o ngā kalimba kua tuhia ia arero: he tau mō te taumata o te tauine, me ngā ira ki runga mō te ōkatawa. Ko te tahi te oro take, ko te whitu te oro kei raro i te tahi e whai ake ana; ko te ira kotahi he ōkatawa kotahi ki runga, ko ngā ira e rua he ōkatawa e rua.

Ka pānuihia e te ripanga ngā arero mai i te mauī ki te matau, pērā i tō rātou takoto ki mua i a koe.

TauOroTūnga
2Dmauī
7Bmauī
5Gmauī
3Emauī
1Cmauī
6Amauī
4Fmauī
2Dmauī
1Cwaenganui
3Ematau
5Gmatau
7Bmatau
2Dmatau
4Fmatau
6Amatau
1Cmatau
3Ematau

Te pānui i ngā tau kalimba

Ko te nuinga o te puoro kalimba ka tuhia ki ngā tau, kaua ki ngā rārangi e rima — koinei anō te tuhinga e pānuitia ai ngā waiata me ngā wāhanga rōpū waiata i Haina me Initonīhia. Ko ia tau he arero kotahi, ā, mā ngā tohu huri noa e kī mai te roa o tōna tangi.

Anei ngā ine tuatahi e rua o tētahi waiata tamariki kua tuhia kia rua: ki runga i ngā rārangi e rima, ki raro ki ngā tau. Kei ia nota tōna tau, kei ia ine tōna rārangi.

Ki ngā rārangi e rima
Kalimba: tekau mā whitu ngā arero hei pā
Ki ngā tau

1155665–

Te tikanga o ngā tohu

Te whakarite i te kalimba

Ka whakaritea ia arero mā tōna roa. Ki te patua ki te hama whakarite kia puta ake ki waho i raro i te arahanga, ka roa ake, ka hohonu ake tōna oro; ki te patua kia hoki ki roto, ka poto ake, ka teitei ake tōna oro. Ka nui ngā hīkoi iti.

Ko te huarahi māmā rawa: mā Pupuri oro e whakaatu mēnā he teitei rawa, he hohonu rawa rānei tētahi arero.

Te whakarite ki tētahi atu kī

Ko te kalimba kua whakaritea ki C nui ka whakatangi i ngā oro e whitu o C nui anake. Mō tētahi atu kī, ka nekehia ētahi arero kia kotahi haurua oro — e rua mō G nui, e rua anō mō F nui. Mā te ripanga e whakaatu ko ēhea, ā, ka taea te kalimba o runga te whakarite pērā anō kia rongo ai koe i te rerekētanga.

Mō A iti kāore he mea hei neke: e whitu ōna oro, he ōrite ki ō C nui, engari ka tīmata i te ono.

KīNgā areroAhunga
G nui44haurua oro ki runga
F nui77haurua oro ki raro

He waiata hei whakatangi

Ko ngā waiata me ngā hīmene kei te rawa tūmatanui, e uru ana ki ngā arero tekau mā whitu kāore he oro tauiwi kotahi, kua tuhia ki ngā tau i tō rātou ake whārangi, ā, ka taea ia te whakarongo: Tuhinga puoro kalimba.

Ngā whārangi e hāngai ana

Ko aua waiata anō ki ngā rārangi e rima, me ngā kotahitanga: Ngā waiata. Me pēhea te pānui puoro: Ako ki te pānui puoro. Ā, he aha te tahi ki te whitu i ōrite ai ki ngā kupu o te solifa: Solifa, do re mi.

Mā Anotona e mahi māu

Tangohia he whakaahua o te pepa puoro, tērā rānei whakatangihia te rangi — ka mōhio a Anotona ki te kī, ka tuhi i ngā oro, ka nuku ki tētahi atu kī. Utu kore.

Tirohia a Anotona

Kua tātaihia ia oro o tēnei whārangi; kāore i tāruatia mai i tētahi atu wāhi.