Te Reo Māori

Ngā tohu puoro

Reo maha — kotahi te rangi, e rima ngā momo tuhi

E rima ngā momo tuhi hei whakarongo. Kotahi te rangi kei runga i a rātou katoa; ko te mea kei raro anake ka hanga hei reo kotahi, reo ōrite, reo maha rānei.

Ko te maha o ngā reo e tangi ana kāore anō kia kōrero me pēhea i hangaia ai tētahi waiata. Ka taea e ngā reo e rua te haere i te ara kotahi, te tautoko i a rāua, te haere rānei ia reo i tōna ake ara — ā, ka rangona tonutia tērā, ahakoa kāore he kupu mātauranga e mōhiotia ana.

Nō reira kei tēnei whārangi e rima ngā tūnga o taua rangi kotahi. Kei ngā pikitia e rima ko taua rangi anō, oro whai oro, kua tatauria anō mai i te tangi. Ko te mea e huri ana kei raro i ngā wā katoa: kāore he aha, he reo tuarua e haere ana i te hīkoi kotahi, e rua ngā oro ōrite kua puritia, he reo motuhake, taua rangi rānei anō i te āhua ngāwari ake.

Kāore ngā ingoa tawhito e whakaatu i tētahi atu mea. Ko te tangata i whakarongo ki ngā pikitia e rima i muri i a rāua, ka hiahiatia e ia ngā ingoa hei rapu anake i muri mai.

Reo kotahi

Ko te rangi anake. I ia wā kāore e rangona neke atu i te oro kotahi — kei runga i tērā anake te tū o te ingoa, kaua i tētahi atu mea. Ahakoa kotahi te tangata e waiata ana, kotahi rau rānei e waiata tahi ana, kāore he rerekētanga; ko te oro anake e tangi ana i te wā kotahi i tētahi atu teitei ka huri ai te tuhi hei reo maha.

Ko te rangi anake, e waru ngā hauwaru
Reo maha — kotahi te rangi, e rima ngā momo tuhi

Reo ōrite

Ka haere te reo tuarua i te hīkoi kotahi: ka mau ia tīmatanga i ngā reo e rua, kāore tētahi e tatari ki tētahi. Koinā te tuhi o te korare, ā, koinā te tangi o te tira e waiata ana i ngā oro ōrite. Ka rangona te rangi ki runga nā te mea kei runga ake ia, ehara nā te mea he rerekē tāna nekeneke.

Taua rangi kotahi, kei raro he reo i te manawataki kotahi
Engraved by Verovio 6.3.0-425dd7b

Rangi me te tautoko

Kei raro i te rangi ngā oro ōrite e huri ruarua ana. Nō reira i ētahi wāhi ka tangi ngā oro e whā tahi, ā, i waenga i a rātou ko te rangi anake e toe ana. Koinei te tuhi o te tata katoa o ngā waiata me te kitā, me te piana rānei: kotahi te reo hei ārahi, ko te toenga hei mau i te ōritetanga.

Taua rangi kotahi, kei raro e rua ngā oro ōrite kua puritia
Engraved by Verovio 6.3.0-425dd7b

Tuhi reo maha

Ka tīmata te reo tuarua i muri mai, kātahi ka haere i tōna ake ara — he manawataki kē, he ahunga kē, he mutunga nōna ake. Koinā te tikanga o te reo maha: ehara i te maha o ngā oro, engari he maha ngā reo, ā, he kōrero tō ia reo. Ko tōna āhua tino kuiti ko te whūka.

Taua rangi kotahi, kei raro he reo e uru ana i muri mai
Engraved by Verovio 6.3.0-425dd7b

Hetero-oro

Ka whakatangi ngā reo e rua i taua rangi kotahi, he ngāwari ake tō raro — ka mau ia oro tuarua, ka waiho te toenga. Nō reira kei te karaehe teitei kotahi ia oro kei raro i te rangi me te oro kei runga i a ia, ā, i tēnei tuhi koinā te kōhatu whakamātau. I Hapani, i Initonīhia me te puoro Arapi, koinā te mea māori.

Taua rangi kotahi, kei raro tōna āhua ngāwari
Engraved by Verovio 6.3.0-425dd7b

E rima ngā momo tuhi i te tirohanga kotahi

Ka kōrero ia rārangi i te mea ka taea te tatau i roto i te tangi: e hia ngā oro e tangi tahi ana, ā, mā te aha e mōhiotia ai te momo tuhi. Nō ngā pikitia o tēnei whārangi ngā tau, kua inea, ehara i te whakapae.

Momo tuhiNgā oro tahiMā te aha e mōhio ai
Reo kotahi1Kāore rawa e rua ngā oro e tangi tahi ana
Reo ōrite2Ka mau ia tīmatanga i ngā reo e rua
Rangi me te tautokotae atu ki te 4E rua noa ngā tangi o te tautoko
Tuhi reo maha2Ka tīmata te reo tuarua i muri mai
Hetero-oro2Kei raro ka rangona taua oro o runga

He aha te wehewehe i ngā momo tuhi

I te tuhi reo kotahi kāore rawa e rangona neke atu i te oro kotahi. Koinā te reo kotahi — he waiata kāore he tautoko, te waiata Kerekoriana, te waiata tamariki e waiatatia ana e te karaehe katoa. Ahakoa kotahi rau ngā kaiwaiata e waiata tahi ana, he reo kotahi tonu rātou.

Ka nekeneke ngā reo e rua i te manawataki kotahi, ka whānau te tuhi ōrite: ka mau ia tīmatanga i ngā reo e rua tahi. Koinā te reo ōrite i te tikanga kuiti, te tuhi korare. Engari ki te rewa te rangi i runga i ngā oro ōrite e huri ruarua ana, ka kīia he rangi me te tautoko — te tuhi o te tata katoa o ngā waiata me te kitā, me te piana rānei.

Ka haere ngā reo i ō rātou ake ara, arā ka uru i ngā wā rerekē, ka mau ia reo i tōna ake manawataki, he tuhi reo maha tērā. Hei whakamutunga ko te hetero-oro te take i wareware i ngā pukapuka o Ūropi mō te wā roa: e rua ngā reo e whakatangi ana i taua rangi kotahi, kotahi he ngāwari ake i tērā atu. Kei te puoro o Hapani, o Initonīhia me te ao Arapi, koinā te mea māori.

He aha kei te taha

Me pēhea te ārahi i ngā reo e rua tahi: Reo rua. Te mea ka tupu ina haere te kaupapa mai i tētahi reo ki tētahi atu: Kaupapa whai. Ngā ingoa o ngā tawhiti i waenga i ngā oro e rua: Ngā waharoa.

Ngā tohu puoro · Ngā kupu puoro

Mā Anotona e mahi māu

Tangohia he whakaahua o te pepa puoro, tērā rānei whakatangihia te rangi — ka mōhio a Anotona ki te kī, ka tuhi i ngā oro, ka nuku ki tētahi atu kī. Utu kore.

Tirohia a Anotona

Kua tātaihia ia oro o tēnei whārangi; kāore i tāruatia mai i tētahi atu wāhi.