Te Reo Māori

Ngā tohu puoro

Reo rua — e tangi ngātahi ana, ā, ka taea te waiata takitahi i ia reo

E rima ngā takirua hei whakarongo. Ki mauī te tuhinga kāore e pērā ana, ki matau te mea tika — me te rangi katoa ki runga i ngā rārangi tekau mā tahi.

Ko te tikanga o ngā reo e rua e mahi ngātahi ana: e rua ngā reo e haere ana i te wā kotahi, ā, he rangi motuhake tēnā me tēnā o rāua. He nui ake tēnei i te tangi ātaahua ngātahi noa — kāore he hē o te reo tautoko e whai ana i te rangi i te tawhiti tuatoru, engari ehara tērā i te reo tuarua. Ko te mātauranga ko te whiwhi i ngā mea e rua i te wā kotahi: he oro whakakotahi hei kawe, me ngā rārangi e rua e taea ai te waiata takitahi.

Kua whakaritea tēnei akoranga ki ngā taumata; ko te tuatahi e tū ana ki konei, ko te nōta ki te aroaro o te nōta. He rite te roa o te wā o ngā reo e rua, nō reira he whakataunga motuhake ia tūtakitanga. Koia tēnei te mea e mana ai te taumata tuatahi hei kōhatu whakamātau: kāore he nōta e haere ana hei hunanga mō te oro kino i muri i a ia.

Ki konei ka tū ngā takirua e rima tahi. Ki mauī te tuhinga e kōrerotia ana, ki matau te tīmatanga ōrite kua tuhia rā anō i runga i ngā ture. Ka taea te whakarongo ki ngā huarahi e rua, ā, kei reira tonu te rerekētanga i te tīmatanga: i te nekehanga whakarara ka rewa ngā reo hei kotahi, i te mutunga o te rangi ka noho tuwhera tonu tātou.

Tawhiti tuarima whakarara

E toru ngā tawhiti tuarima e whai ana i a rātou, ka piki ngā reo e rua: koinei te hē rongonui rawa i te tuhinga mō ngā reo e rua. He tino hāngai te tawhiti tuarima, ā, mā ngā mea e rua e tū tahi ana ka rewa ngā reo hei kotahi — ka rangona he rangi kotahi he tae tōna, ehara i ngā rārangi e rua. Ki matau he rite tonu te reo o raro, ka haere whakahē te reo o runga, ā, i taua wā tonu kei reira anō ngā reo e rua.

Ehara i te pērā · E toru ngā tawhiti tuarima e whai ana i a rātou, ka piki ngā reo e rua
Reo rua — e tangi ngātahi ana, ā, ka taea te waiata takitahi i ia reo

Tuarima, tuatoru, tuatoru: ka haere whakahē te reo o runga
Engraved by Verovio 6.3.0-425dd7b

Ōkatawha whakarara

He pērā anō te ōkatawha, ā, he mārama ake: ka tāruatia e te reo o runga te reo o raro, ka mutu tōna noho hei reo motuhake. Ka kite te tangata whakarongo kāore he rerekētanga nui o tāna i rongo ai i te rangi kotahi. Ki matau ka haere te reo o runga mai i te ōkatawha mā te tawhiti tuaono ki te tuatoru, ā, ka huri te tāruatanga hei reo whakahē.

Ehara i te pērā · E toru ngā ōkatawha e whai ana i a rātou, ka haere whakarara ngā reo
Engraved by Verovio 6.3.0-425dd7b

Ōkatawha, tuaono, tuatoru — ka wehe ngā reo
Engraved by Verovio 6.3.0-425dd7b

Kore hāngai i runga i te taki

I te taumata tuatahi ka tū he tawhiti hāngai i runga i ia taki. Ki mauī kei reira te tawhiti tuawhā me ngā tawhiti tuawhitu e rua — he oro me whakarite me whakaea i te tuhinga mō ngā reo e rua, ā, ki konei ka tū noa. Ki matau ka tae mai te tuatoru, te tuatoru me te tuarima. Ko te tawhiti tuawhā te mea nui te tautohetohe: i waenga i ngā reo o runga e rua ka tau, kei runga ake i te oro pāpaku rawa kāore e tau.

Ehara i te pērā · Tuawhā, tuawhitu, tuawhitu — kāore he oro i roto i ēnei e kawe ana
Engraved by Verovio 6.3.0-425dd7b

Tuatoru, tuatoru, tuarima — he hāngai katoa
Engraved by Verovio 6.3.0-425dd7b

Whakamutunga i te mutunga o te rangi

I te whakamutunga ka mau te reo o runga ki te nōta ārahi: ko te tūtakitanga tuarua mai i muri ko te tawhiti tuaono nui e whānui ana ki te ōkatawha. Ki mauī kāore he nōta ārahi, ā, ka noho iti te tawhiti tuaono — ka mutu te rangi i te ōkatawha engari kāore i tino tae. Ka whakaaetia ngā mea e rua, ā, he rerekē te tangi; ka tono te akoranga tawhito i te tawhiti tuaono nui mō te whakamutunga.

Ka whakaaetia · Tawhiti tuaono iti i mua i te ōkatawha: ka noho tuwhera te whakamutunga
Engraved by Verovio 6.3.0-425dd7b

Tawhiti tuaono nui mā te nōta ārahi ki te ōkatawha
Engraved by Verovio 6.3.0-425dd7b

Mekameka tawhiti tuatoru

Ka mārama te whakaae ki tēnei mekameka, koia i tū ai ki konei: ehara i te mea ka rāhuitia ngā nekehanga whakarara katoa. Ka taea e te tawhiti tuatoru me te tuaono te whai i a rāua anō i runga i te hiahia. Engari ka noho here tonu ngā reo ki a rāua anō — kotahi anō te nekehanga ka mahia, ā, ka rongo te taringa i te rangi kotahi me tōna tautoko. Ki matau ka rawaka te nekehanga whakahē kotahi, ā, ka huri te tautoko hei reo.

Ka whakaaetia · Ko ngā tawhiti tuatoru anake ki te huarahi kotahi
Engraved by Verovio 6.3.0-425dd7b

Tuatoru, tuarima, tuatoru — me te nekehanga whakahē kotahi
Engraved by Verovio 6.3.0-425dd7b

Rangi katoa ki runga i ngā rārangi tekau mā tahi

Kei raro te cantus firmus, arā te rangi kua hoatu; kei runga i a ia ka haere te reo whakahē. He hāngai ia tūtakitanga, kāore he tawhiti tino tika i tāruatia whakarara, ā, ka hipa te mutunga mā te tawhiti tuaono nui ki te ōkatawha. Ka whakarite haere te nekehanga whakahē me te nekehanga whakarara — kāore te reo whakahē e whai i te reo o raro i tētahi wāhi neke atu i ngā takahanga e rua.

Engraved by Verovio 6.3.0-425dd7b

E whā ngā ture o te taumata tuatahi

Ko ngā tawhiti e hāngai ana anake ka tangi ngātahi: te tawhiti tuatahi, tuatoru, tuarima, tuaono, tuawaru me ō rātou whakawhānuitanga ki te ōkatawha e whai ake nei. Kāore te tawhiti tuawhā i roto i a rātou i te tuhinga mō ngā reo e rua — kei runga ake i te oro pāpaku rawa ka kīia he mea kāore e hāngai ana. Ehara tēnei i te take reka engari he whakataunga e tū ai te akoranga katoa.

E rua ngā tawhiti tino tika e hāngai ana o te momo kotahi e whai ana i a rāua ka rāhuitia ina haere ngā reo e rua ki te huarahi kotahi: te tawhiti tuarima whakarara me te ōkatawha whakarara. Ka rangona te take, ā, ehara i te whakahau noa — ka rewa ngātahi ngā reo, mai i te rua ka toe kotahi. I te tawhiti tuatoru me te tuaono ka taea te haere whakarara, engari ka noho here tonu ngā reo ki a rāua anō.

Ka hipa te mutunga o te rangi i te whakamutunga: ko te tūtakitanga tuarua mai i muri ko te tawhiti tuaono nui, ko te whakamutunga ko te ōkatawha, ā, ka piki te reo o runga ki reira mā te nōta ārahi. Kei a Johann Joseph Fux ngā ture i tēnei āhua, Gradus ad Parnassum, 1725 — mai i tērā wā he akoranga kura, ā, i tēnei whārangi kāore mātou e kī noa engari ka tatau anō mai i te oro.

He aha kei te taha

Te ingoa o ngā tawhiti i waenga i ngā oro e rua: Ngā waharoa. Te mutunga o tētahi rangi: Ngā kanewha. Kei roto i tēhea auaha tēnei momo rangi: Ngā aratau.

Ngā tohu puoro · Ngā kupu puoro

Mā Anotona e mahi māu

Tangohia he whakaahua o te pepa puoro, tērā rānei whakatangihia te rangi — ka mōhio a Anotona ki te kī, ka tuhi i ngā oro, ka nuku ki tētahi atu kī. Utu kore.

Tirohia a Anotona

Kua tātaihia ia oro o tēnei whārangi; kāore i tāruatia mai i tētahi atu wāhi.