Die fuga — ’n tema wat verander en tog homself bly
Ses veranderings om na te luister. Links altyd dieselfde tema, regs die verandering daarvan — en ’n ekspositie met twee intredes.
’n Fuga het net een tema, en daaruit groei die hele stuk. Dit tree eers alleen op, dan neem die volgende stem dit oor terwyl die eerste verder gaan — en onderweg word dit omgedraai, van agter af gelees, uitgerek en saamgedruk. Dit bly herkenbaar, al klink byna geen intrede soos die vorige nie.
Niks daarvan is ’n saak van stemming nie, maar van rekenkunde. Elke verandering kan as ’n getal gegee word: die antwoord lê sewe halftone hoër, die omkering draai elke interval om, die krap lees die tone van agter af, die vergroting verdubbel elke duur. Juis daarom word op hierdie bladsy niks beweer wat nie uit die klank teruggetel is nie.
Hier staan ses pare langs mekaar. Links altyd dieselfde tema, regs die verandering. Albei skryfwyses kan beluister word — by die omkering hoor ’n mens dadelik dat die melodie sy gestalte behou en tog die ander kant toe gaan.
Die antwoord
Die tweede stem bring dieselfde tema, elke toon sewe halftone hoër. Die afstande tussen die tone verander daarby nie — dit is die toetssteen: ’n transponering wat selfs een interval anders maak, is geen transponering nie. ’n Mens hoor dieselfde melodie op ’n ander plek, en daarvan leef die begin van elke fuga.
Die omkering
Elke interval gaan die ander kant toe: waar die tema ’n stap styg, daal die omkering dieselfde stap. Die eerste toon bly staan, alles anders vou om hom heen. Die gestalte van die melodie bly herkenbaar, die rigting is verwissel — hier word halftoon vir halftoon gespieël, en daarom staan daar in die beeld voortekens wat die tema nie het nie.
Die krap
Die toonreeks van agter na voor gelees: die laaste toon word die eerste. Dit is die verandering wat die moeilikste te hoor is, omdat die gestalte heeltemal verander terwyl elke enkele toon dieselfde bly. Op papier sien ’n mens dit dadelik; vir die oor is oefening nodig.
Die vergroting
Dieselfde toonreeks, maar elke duur verdubbel: agtstes word kwarte en die tema het twee mate in plaas van een nodig. In ’n fuga staan die vergroting gewoonlik teen die einde, wanneer die tema nog een keer groot moet optree terwyl die ander stemme in die oorspronklike tempo verder loop.
Die verkleining
Die teenoorgestelde rigting: elke duur gehalveer, agtstes word sestiendes. Die tema loop dubbel so vinnig en pas in ’n halwe maat. Saam met die vergroting gee dit die moontlikheid om dieselfde tema in twee snelhede gelyktydig te hoor.
Die stretto
Die tweede intrede wag nie dat die eerste klaar word nie, maar kom hier reeds na twee agtstes. Die tema oorvleuel homself — en dit word aan die intredetye gemeet: solank die afstand korter is as die tema, is dit ’n stretto. Teen die einde van ’n fuga druk die intredes dikwels al digter saam, en die stuk trek daarmee saam.
Die ekspositie: tema en antwoord
Bo begin die tema alleen. ’n Maat later tree onder die antwoord in, ’n oktaaf onder die reële transponering — en die boonste stem speel verder in plaas van te swyg. Daardie teenstem is die kontrapunt by die tema: dit moet by die antwoord pas sonder om die aandag daarvan weg te neem. Aan die einde rus albei stemme op dieselfde toon, twee oktawe uitmekaar.
Wat met die tema gebeur
Die antwoord is die tweede stem: dieselfde tema, elke toon sewe halftone hoër. Die afstande tussen die tone bly daarby dieselfde, toon vir toon — dit kan in die klank getel word. So lyk ’n reële antwoord. Begin ’n tema met ’n kwintsprong, dan vernou die ou meesters dit tot ’n kwart sodat die antwoord in die toonaard bly; dan heet dit tonaal. Die tema van hierdie bladsy begin met ’n sekondestap en het daardie aanpassing nie nodig nie.
Die omkering draai elke interval om: ’n stap opwaarts word dieselfde stap afwaarts. Die eerste toon bly staan waar hy was, alles anders vou om hom heen. Die krap lees die toonreeks van agter af — die laaste toon word die eerste. Albei veranderings verander net die toonhoogtes, nie die dure nie.
Vergroting en verkleining doen die teenoorgestelde: die tone bly, elke duur word verdubbel of gehalveer. In die vergroting neem die tema twee mate in plaas van een. Die stretto laat ten slotte die tweede intrede begin voordat die eerste klaar is — die tema oorvleuel homself, en hoe later dit in ’n fuga gebeur, hoe digter skuif die intredes saam.
Wat daarnaas staan
Hoe twee stemme saam gelei word: Kontrapunt. Wat die afstande tussen twee tone heet: Intervalle. Hoe ’n sin sluit: Kadense.
Musieksimbole · Musiekwoordeboek
Anotona doen dit vir jou
Neem 'n foto van die bladmusiek of speel die wysie — Anotona herken die toonsoort, skryf die note neer en verplaas hulle na enige ander. Gratis.
Kyk na AnotonaElke noot op hierdie bladsy is uitgereken, nie oorgeskryf nie.