Kontrapunt — twee stemme wat saam klink en afsonderlik singbaar bly
Vyf pare om na te luister. Links die sating wat mens nie so skryf nie, regs die regte — en ’n hele stuk oor elf mate.
Kontrapunt beteken: twee stemme loop gelyktydig, en elkeen is op sigself ’n melodie. Dit is meer as om saam goed te klink — ’n begeleiding wat gehoorsaam in terse saamgaan is onberispelik en tog geen tweede stem nie. Die kuns lê daarin om albei tegelyk te hê: ’n samklank wat dra, en twee lyne wat afsonderlik gesing kan word.
Die leer is in soorte gerangskik; hier staan die eerste, noot teen noot. Albei stemme het dieselfde nootwaardes, en daarom is elke ontmoeting ’n besluit op sigself. Juis dit maak die eerste soort ’n toetssteen: daar is geen deurgangstone waaragter ’n slegte samklank kon wegkruip nie.
Hier staan vyf pare langs mekaar. Links die sating waaroor dit gaan, regs dieselfde begin volgens die reëls geskryf. Albei vorme kan beluister word, en die verskil is byna altyd dadelik daar: by die parallelle smelt die stemme saam tot een, by die klousule bly die einde oop.
Parallelle kwinte
Drie kwinte agtermekaar, albei stemme opwaarts: dit is die bekendste fout van die tweestemmige sating. Die kwint is ’n volmaakte konsonant, en twee langs mekaar laat die stemme tot een saamsmelt — mens hoor een melodie met ’n kleur, nie twee lyne nie. Regs is die onderstem dieselfde, die bostem gaan daarteen in, en dadelik is dit weer twee stemme.
Parallelle oktawe
Dieselfde met oktawe, net nog duideliker: die bostem verdubbel die onderstem en hou op om ’n eie stem te wees. Wie luister, merk dat die indruk skaars van ’n enkele melodie verskil. Regs gaan die bostem van die oktaaf via die sekst na die ters, en die verdubbeling word ’n teenstem.
Dissonant op die tel
In die eerste soort staan op elke tel ’n konsonant. Links is daar ’n kwart en twee septieme — samklanke wat in die tweestemmige sating voorberei en opgelos sou moes word, en hier net so staan. Regs kom ters, ters en kwint. Die kwart is die mees omstrede geval: tussen twee bostemme deug dit, bo die laagste toon nie.
Die klousule aan die einde
Aan die einde dra die bostem die leitoon: die voorlaaste ontmoeting is ’n groot sekst wat na die oktaaf verwyd. Links ontbreek die leitoon en die sekst bly klein — die stuk eindig wel op die oktaaf maar kom nie werklik aan nie. Albei is toegelaat en klink anders; die ou leer vra vir die einde die groot sekst.
Die tersketting
Hierdie ketting is uitdruklik toegelaat, en juis daarom staan dit hier: nie elke parallel is verbode nie. Terse en sekste mag mekaar opvolg so veel as wat mens wil. Net bly die stemme aan mekaar vas — hulle maak dieselfde beweging, en die oor hoor een melodie met begeleiding. Regs is een teenbeweging genoeg, en die begeleiding word ’n stem.
’n Hele stuk oor elf mate
Onder lê die cantus firmus, die gegewe melodie; daarbo loop die teenstem. Elke ontmoeting is ’n konsonant, geen volmaakte herhaal parallel nie, en die einde gaan deur die groot sekst na die oktaaf. Teenbeweging en parallelbeweging wissel af — die teenstem volg die onderstem nêrens langer as twee trappe nie.
Die vier reëls van die eerste soort
Saam klink net konsonante: prim, ters, kwint, sekst, oktaaf en hulle uitbreidings na die volgende oktaaf. Die kwart hoort in die tweestemmige sating nie daarby nie — bo die laagste toon tel dit as dissonant. Dit is nie ’n smaaksaak nie maar die besluit waarop die hele leer rus.
Twee volmaakte konsonante van dieselfde soort ná mekaar is verbode wanneer albei stemme dieselfde kant toe gaan: parallelle kwinte en parallelle oktawe. Die rede is hoorbaar en nie net ’n voorskrif nie — die stemme smelt saam, en van twee bly een oor. In terse en sekste mag mens parallel gaan, net bly die stemme dan aan mekaar vas.
Die einde gaan deur die klousule: die voorlaaste ontmoeting is ’n groot sekst, die laaste ’n oktaaf, en die bostem styg daarheen oor die leitoon. Die reëls in hierdie vorm staan by Johann Joseph Fux, Gradus ad Parnassum, 1725 — sedertdien skoolstof, en op hierdie bladsy word hulle nie beweer nie maar uit die klank teruggereken.
Wat langsaan staan
Hoe die afstande tussen twee tone heet: Intervalle. Hoe ’n stuk sluit: Kadense. In watter modus so ’n melodie staan: Modusse.
Musieksimbole · Musiekwoordeboek
Anotona doen dit vir jou
Neem 'n foto van die bladmusiek of speel die wysie — Anotona herken die toonsoort, skryf die note neer en verplaas hulle na enige ander. Gratis.
Kyk na AnotonaElke noot op hierdie bladsy is uitgereken, nie oorgeskryf nie.