Musiekvorme — hoe ’n stuk gebou is
Ses bouwyses op een melodie: wat herhaal word, wat terugkeer, wat verander terugkom — en wat in ’n ander toonaard staan.
’n Stuk is meer as ’n ry note. Dit het ’n bou: iets keer terug, iets staan tussen die terugkere, iets kom verander weer. Hierdie bou heet vorm, en dit is die rede waarom ’n stuk van drie minute nie soos drie minute toeval klink nie.
Op hierdie bladsy staan dieselfde eenvoudige melodie ses keer, en elke keer is dit anders gebou. Wat verander, lê nie in die note nie maar in hulle rangskikking — en juis dit kan getel word.
Die prente is werklik gegraveer en gemeet: die letters bo die afdelings, die dubbele maatstrepe daartussen en die notereeks van elke afdeling staan in die prent en in die klank, en die twee laat hulle teenoor mekaar stel.
Die ostinato
Onder loop ’n kort patroon, en dit loop altyd dieselfde. Daarbo beweeg die melodie vry verder. Die patroon verander nie, dit hou net op — en solank dit loop, dra dit alles wat daarbo lê. Wie basfigure uit popliedjies ken, ken die ostinato.
Die kanon
Dieselfde melodie twee keer, maar nie gelyktydig nie: die tweede stem begin later en sing dan noot vir noot dieselfde. Wat daarby saamklink, het niemand apart uitgedink nie — dit ontstaan daaruit dat een enkele melodie homself begelei.
Die liedvorm
Drie afdelings, en die eerste kom aan die einde onveranderd terug. Tussenin staan iets anders, sodat die terugkeer hoegenaamd as terugkeer gehoor kan word. Die eenvoudigste bou wat na ’n geheel klink, en daarom die algemeenste wat bestaan.
Die rondo
Dieselfde afdeling keer verskeie kere terug, en tussen sy verskynings staan elke keer iets nuuts. Wat terugkeer hou die stuk bymekaar, wat tussenin is hou dit in beweging. Hoe dikwelser die keerafdeling kom, hoe meer wag die luisteraar al daarop.
Tema en variasie
Die tema staan aan die begin eenvoudig daar. Daarna kom dit terug — versier, omspeel, in kleiner waardes opgelos. Die steunpunte bly dieselfde, anders was dit nie meer die tema nie; alles tussenin is nuut. Daarom heet die tweede afdeling A met ’n tekentjie.
Die sonatevorm
Twee temas, en eers staan hulle in verskillende toonaarde: die eerste in die grondtoonaard, die tweede hoër. In die middel word met albei gewerk. Aan die einde keer albei terug, en nou staan die tweede ook in die grondtoonaard — hierdie gelykmaking is die hele sin van die vorm.
Die ses vorme met een oogopslag
Elke reël noem die bou en waaraan dit in die prent herken word. Die letterreekse staan presies so bo die prente van hierdie bladsy; hulle is getel en nie geskat nie.
| Vorm | Bou | Waaraan jy dit sien |
|---|---|---|
| Die ostinato | een patroon, deurlopend | Die onderstem speel drie keer dieselfde notereeks |
| Die kanon | een melodie, twee keer, verskuif | Die tweede stem herhaal die eerste, twee tellings later |
| Die liedvorm | A B A | Die eerste en die derde afdeling klink noot vir noot dieselfde |
| Die rondo | A B A C A | Dieselfde afdeling klink drie keer, onveranderd |
| Tema en variasie | A A′ | Elke vierde noot van die variasie is ’n noot van die tema |
| Die sonatevorm | A B C A B | Die tweede tema klink eers hoër en aan die einde in die grondtoonaard |
Hoe ’n vorm gelees word
Afdelings kry letters: die eerste heet A, die volgende wat anders is B, die daarna wat anders is C. Keer ’n afdeling terug, dan kry dit sy ou letter terug — daarom lees die liedvorm as A B A en die rondo as A B A C A. Kom dit verander terug, dan kry dit ’n tekentjie by.
In die notebeeld skei ’n dubbele maatstreep die afdelings, en aan die einde staan ’n dik slotstreep. Nie een van die twee is versiering nie: die dubbelstreep sê dat hier iets nuuts begin sonder dat die musiek stilhou.
Twee van die ses vorme dra geen letters nie, want hulle het geen afdelings nie. By die ostinato loop dieselfde patroon onveranderd terwyl daarbo iets anders beweeg; by die kanon sing die tweede stem dieselfde melodie, net later. Hulle bou staan bo-op mekaar in plaas van na mekaar.
Wat langsaan staan
Hoe die lyne note word: Leer note lees. Die strengste van alle vorme, met ses gedaantes van een tema: Fuga. Hoe ’n maat getel word, voordat jy hele afdelings tel: Maatslagtekens.
Musieksimbole · Musiekwoordeboek
Anotona doen dit vir jou
Neem 'n foto van die bladmusiek of speel die wysie — Anotona herken die toonsoort, skryf die note neer en verplaas hulle na enige ander. Gratis.
Kyk na AnotonaElke noot op hierdie bladsy is uitgereken, nie oorgeskryf nie.