Fuga — temat, który się przekształca i pozostaje sobą
Sześć przekształceń do posłuchania. Po lewej zawsze ten sam temat, po prawej jego przekształcenie — a do tego ekspozycja z dwoma wejściami.
Fuga ma jeden jedyny temat i z niego wyrasta cały utwór. Najpierw pojawia się sam, potem przejmuje go następny głos, podczas gdy pierwszy idzie dalej — a po drodze temat zostaje odwrócony, odczytany od końca, rozciągnięty i ściśnięty. Pozostaje rozpoznawalny, choć prawie żadne wejście nie brzmi tak jak poprzednie.
To nie jest sprawa nastroju, lecz rachunku. Każde przekształcenie da się podać liczbą: odpowiedź leży siedem półtonów wyżej, inwersja odwraca każdy interwał, rak czyta dźwięki od tyłu, augmentacja podwaja każdą wartość. Właśnie dlatego na tej stronie nie twierdzi się niczego, czego nie przeliczono z brzmienia.
Stoi tu obok siebie sześć par. Po lewej zawsze ten sam temat, po prawej przekształcenie. Obu wersji można posłuchać — przy inwersji od razu słychać, że melodia zachowuje swój kształt, a mimo to idzie w drugą stronę.
Odpowiedź
Drugi głos przynosi ten sam temat, każdy dźwięk siedem półtonów wyżej. Odległości między dźwiękami przy tym się nie zmieniają — to jest kamień probierczy: transpozycja, która zmienia choćby jeden interwał, nią nie jest. Słychać tę samą melodię w innym miejscu i tym właśnie żyje początek każdej fugi.
Inwersja
Każdy interwał idzie w drugą stronę: tam, gdzie temat wznosi się o krok, inwersja opada o taki sam krok. Pierwszy dźwięk zostaje na miejscu, cała reszta składa się wokół niego. Kształt melodii pozostaje rozpoznawalny, kierunek jest zamieniony — tutaj odbicie idzie półton po półtonie, dlatego w zapisie stoją znaki, których temat nie ma.
Rak
Szereg dźwięków odczytany od tyłu do przodu: ostatni staje się pierwszym. To przekształcenie najtrudniej usłyszeć, bo kształt zmienia się całkowicie, podczas gdy każdy pojedynczy dźwięk pozostaje ten sam. Na papierze widać je od razu; dla ucha potrzeba wprawy.
Augmentacja
Ten sam szereg dźwięków, ale każda wartość podwojona: ósemki stają się ćwierćnutami, a temat potrzebuje dwóch taktów zamiast jednego. W fudze augmentacja stoi najczęściej blisko końca, kiedy temat ma jeszcze raz wystąpić w wielkiej postaci, podczas gdy pozostałe głosy idą w pierwotnym tempie.
Dyminucja
Kierunek odwrotny: każda wartość o połowę krótsza, ósemki stają się szesnastkami. Temat biegnie dwa razy szybciej i mieści się w pół taktu. Razem z augmentacją daje to możliwość usłyszenia tego samego tematu w dwóch prędkościach naraz.
Stretto
Drugie wejście nie czeka, aż skończy się pierwsze, lecz przychodzi tu już po dwóch ósemkach. Temat nakłada się na samego siebie — a mierzy się to czasami wejść: dopóki odstęp jest krótszy niż temat, jest to stretto. Ku końcowi fugi wejścia często zbiegają się coraz ciaśniej i utwór w ten sposób się ściąga.
Ekspozycja: temat i odpowiedź
U góry temat zaczyna sam. Takt później na dole wchodzi odpowiedź, oktawę niżej niż realna transpozycja — a górny głos gra dalej, zamiast zamilknąć. Ten kontrapunkt stały jest kontrapunktem do tematu: musi pasować do odpowiedzi i nie odbierać jej uwagi. Na końcu oba głosy spoczywają na tym samym dźwięku w odległości dwóch oktaw.
Co dzieje się z tematem
Odpowiedź to drugi głos: ten sam temat, każdy dźwięk siedem półtonów wyżej. Odległości między dźwiękami pozostają przy tym takie same, dźwięk po dźwięku — to da się przeliczyć z brzmienia. Tak wygląda odpowiedź realna. Jeśli temat zaczyna się skokiem o kwintę, dawni mistrzowie zwężają go do kwarty, żeby odpowiedź została w tonacji; wtedy nazywa się tonalną. Temat tej strony zaczyna się krokiem sekundowym i takiej poprawki nie potrzebuje.
Inwersja odwraca każdy interwał: krok w górę staje się takim samym krokiem w dół. Pierwszy dźwięk zostaje tam, gdzie był, cała reszta składa się wokół niego. Rak czyta szereg dźwięków od końca — ostatni staje się pierwszym. Oba przekształcenia zmieniają tylko wysokości, nie wartości.
Augmentacja i dyminucja robią odwrotnie: dźwięki zostają, każda wartość zostaje podwojona albo skrócona o połowę. W augmentacji temat zajmuje dwa takty zamiast jednego. Stretto wreszcie pozwala drugiemu wejściu zacząć się, zanim pierwsze się skończy — temat nakłada się na samego siebie, a im później dzieje się to w fudze, tym ciaśniej wejścia się zbiegają.
Co stoi obok
Jak prowadzi się dwa głosy razem: Kontrapunkt. Jak nazywają się odległości między dwoma dźwiękami: Interwały. Jak zamyka się fraza: Kadencje.
Znaki muzyczne · Słownik nutowy
Anotona zrobi to za ciebie
Sfotografuj nuty albo zagraj melodię — Anotona rozpozna tonację, zapisze nuty i przetransponuje je do dowolnej tonacji. Za darmo.
Zobacz AnotonęKażdy dźwięk na tej stronie jest obliczony, a nie przepisany z tabeli.