Articulatie
Zeven tekens op dezelfde vier noten, alle te beluisteren: vier keer dezelfde noot, en alleen de lengte en de aanzet veranderen — de tel blijft waar hij is.
Articulatie zegt hoe een noot wordt aangezet en hoe lang ze wordt vastgehouden. Ze verandert niet wanneer de noot komt en welke het is: de vier kwarten staan op elk beeld van deze bladzijde op dezelfde plek, en vier keer is het dezelfde noot. Wat verandert is de klinkende lengte binnen de geschreven waarde en de kracht van de aanzet. De versie zonder teken komt eerst — dat is de maatstaf waaraan al het andere te horen is.
Zonder teken
Vier keer dezelfde noot, met niets erboven. Elke klank stopt net voor de volgende — dat minieme gaatje hoort bij gewoon spel en is nog geen staccato. Aan deze versie wordt al het andere gemeten.
Staccato
De punt boven of onder de notenkop: de klank duurt ongeveer half zo lang als geschreven staat, en de rest van de waarde is stilte. Het is veruit het meest voorkomende articulatieteken, en het betekent nooit een ander tempo — alleen een kortere noot.
Staccatissimo
De kleine wig, een gevulde punt in plaats van een stip: zo kort als het instrument toelaat, ongeveer een kwart van de geschreven waarde. In oude uitgaven staat de wig vaak waar gewoon staccato bedoeld is — vóór 1800 zijn de twee tekens niet netjes gescheiden.
Portato
Streepje en punt samen boven één noot: gedragen en toch losgemaakt. De klank wordt bijna helemaal vastgehouden en dan duidelijk afgesloten — een tussenvorm die de Fransen louré noemen. Op een strijkinstrument blijft de strijkstok daarbij op de snaar.
Tenuto
Het horizontale streepje: de klank wordt zijn volle waarde vastgehouden, tot het laatste moment, en krijgt vaak wat gewicht mee. Het tegendeel van de punt — en het enige geval op deze bladzijde waarin er niets wordt afgehaald.
Accent
Het liggende haakje: de noot wordt harder aangezet dan haar buren maar houdt precies de geschreven lengte. De nadruk zit in de aanzet, niet in de duur; na de stoot valt de klank terug op zijn gewone sterkte.
Marcato
De staande punt: sterker dan het accent en daarbij korter — gemarkeerd, scherp, met nadruk afgezet. Juist de optelsom maakt het verschil: een marcato zonder de kortheid klinkt alleen luid, zonder de scherpte alleen benadrukt.
Legato en fraseringsboog
De boog over meerdere noten: ze gaan zonder onderbreking in elkaar over, elke klank duurt tot de volgende inzet. Alleen de eerste noot onder de boog wordt aangezet; bij de strijkers betekent dat één streek voor allemaal, bij de blazers één tongstoot aan het begin.
Wat het teken werkelijk verandert
Een punt boven de noot maakt de klank korter, niet sneller. De volgende noot komt evengoed op haar tel — wat ertussen zit is stilte. Wie in plaats daarvan eerder doorspeelt, heeft geen staccato gespeeld maar het tempo opgetrokken. Dat maakt de afspeelknop hier hoorbaar: de aanzetten liggen op alle acht beelden gelijk.
Hoe kort een staccato is hangt af van het tempo en van het instrument. Op de viool ontstaat het door het optillen van de strijkstok, op de piano door het loslaten van de toets, bij de blazers door de tong — één teken, drie verschillende bewegingen. Geen enkele uitgave geeft een getal, want dat bestaat niet: het teken zegt korter dan geschreven, en de rest is smaak en oefening.
Twee bogen die geen articulatie zijn
De legatoboog ziet er precies zo uit als Overbindingsboog, en de twee worden voortdurend verward: de overbindingsboog maakt van twee noten van dezelfde toonhoogte één langere, terwijl de fraseringsboog over verschillende noten loopt en alleen zegt dat ze zonder onderbreking in elkaar overgaan. Twee gelijke noten onder een boog zijn dus altijd overgebonden. En Fermate is helemaal geen kwestie van articulatie maar van tijd: ze heft de geschreven waarde op zolang de speler wil.
Notentekens · Dynamiek · Versieringen · Muziektermen
Anotona doet het voor je
Maak een foto van een blad muziek of speel de melodie — Anotona vindt de toonsoort, zet de noten en transponeert ze naar elke andere. Gratis.
Bekijk AnotonaElke noot op deze pagina is berekend, niet overgetypt.