Meerstemmigheid — één melodie, vijf zettingen
Vijf zettingen om naar te luisteren. Bovenaan alle vijf staat dezelfde melodie; pas wat eronder ligt maakt er monofonie, homofonie of polyfonie van.
Hoeveel stemmen er klinken, zegt nog niet hoe een stuk in elkaar zit. Twee stemmen kunnen dezelfde weg gaan, elkaar dragen of elk hun eigen gang gaan — en dat hoor je meteen, zonder ook maar één vakterm te kennen.
Daarom staat op deze bladzijde vijfmaal dezelfde melodie. In alle vijf de beelden is zij noot voor noot dezelfde, nageteld uit de klank. Wat verandert ligt altijd eronder: niets, een tweede stem die gelijk optrekt, twee aangehouden akkoorden, een zelfstandige stem, of dezelfde melodie nog eens in soberder gedaante.
De oude namen beschrijven niets anders dan dat. Wie de vijf beelden na elkaar beluistert, heeft de namen daarna alleen nog nodig om iets op te zoeken.
Monofonie
De melodie alleen. Op geen enkel moment klinkt meer dan één toon — daarop, en op niets anders, rust de naam. Of één iemand haar zingt of honderd in unisono maakt niets uit; pas een toon die tegelijk op een andere hoogte klinkt, maakt de zetting meerstemmig.
Homofonie
Een tweede stem trekt gelijk op: elke inzet draagt beide stemmen, geen van beide wacht op de andere. Zo is een koraal geschreven, en zo klinkt een koor dat akkoorden zingt. De melodie blijft bovenaan hoorbaar omdat zij hoger ligt, niet omdat zij anders beweegt.
Melodie met begeleiding
Onder de melodie liggen akkoorden die maar zelden wisselen. Daardoor klinken op een paar plaatsen vier tonen tegelijk en daartussen alleen de melodie. Het is de zetting van bijna elk lied met gitaar of piano: één stem leidt, de rest draagt de harmonie.
Polyfonie
De tweede stem begint later en gaat daarna haar eigen weg — ander ritme, andere richting, een eigen slot. Dat is wat polyfoon betekent: niet veel noten, maar meerdere stemmen die elk iets eigens te zeggen hebben. De strengste vorm daarvan is de fuga.
Heterofonie
Beide stemmen spelen dezelfde melodie, de onderste soberder — zij neemt om en om een toon en laat de rest weg. Daarom hoort elke toon onder de melodie bij dezelfde toonklasse als de toon erboven, en in deze zetting is dat de toetssteen. In Japan, Indonesië en de Arabische muziek is het het gewone geval.
De vijf zettingen in één oogopslag
Elke regel noemt wat in de klank na te tellen is: hoeveel tonen tegelijk klinken, en waaraan de zetting te herkennen is. De getallen komen uit de beelden op deze bladzijde, gemeten en niet geschat.
| Zetting | Tonen tegelijk | Waaraan je het hoort |
|---|---|---|
| Monofonie | 1 | Nooit twee tonen tegelijk |
| Homofonie | 2 | Elke inzet draagt beide stemmen |
| Melodie met begeleiding | tot 4 | De begeleiding slaat maar twee keer aan |
| Polyfonie | 2 | De tweede stem begint later |
| Heterofonie | 2 | Onderaan klinkt dezelfde toon als boven |
Wat de zettingen onderscheidt
In een eenstemmige zetting klinkt nooit meer dan één toon. Dat is monofonie — een lied zonder begeleiding, een gregoriaanse melodie, een kinderlied dat een hele klas zingt. Ook honderd zangers in unisono blijven eenstemmig.
Bewegen twee stemmen in hetzelfde ritme, dan ontstaat een akkoordzetting: elke inzet draagt beide stemmen. Dat is homofonie in engere zin, de zetting van het koraal. Zweeft de melodie daarentegen boven akkoorden die maar zelden wisselen, dan spreekt men van melodie met begeleiding — de zetting van bijna elk lied met gitaar of piano.
Gaan de stemmen hun eigen weg, zetten ze dus op verschillende momenten in en houdt elk haar eigen ritme, dan is de zetting polyfoon. De heterofonie ten slotte is het geval dat Europese leerboeken lang over het hoofd hebben gezien: twee stemmen spelen dezelfde melodie, maar de ene soberder dan de andere. In de muziek van Japan, Indonesië en de Arabische wereld is dat het gewone geval.
Wat ernaast staat
Hoe twee stemmen samen geleid worden: Contrapunt. Wat ervan komt als één thema van stem naar stem reist: Fuga. Hoe de afstanden tussen twee tonen heten: Intervallen.
Anotona doet het voor je
Maak een foto van een blad muziek of speel de melodie — Anotona vindt de toonsoort, zet de noten en transponeert ze naar elke andere. Gratis.
Bekijk AnotonaElke noot op deze pagina is berekend, niet overgetypt.