Het pedaal van de piano — en wat het met de klank doet
Vijf gevallen om te beluisteren. Rechts staat dezelfde passage uitgeschreven: zo lang als zij onder het pedaal werkelijk klinkt.
De voet speelt mee. Wie het rechterpedaal intrapt, tilt de dempers van alle snaren: een aangeslagen toon houdt niet meer op wanneer de toets wordt losgelaten, maar pas wanneer de voet het pedaal loslaat. In het notenbeeld verandert geen enkele noot — in de klank verandert alles.
Precies dat is hier hoorbaar gemaakt. Links staat de passage zonder pedaal: vier kwarten, elk zo kort als zij geschreven staat. Rechts staan dezelfde tonen uitgeschreven, elk zo lang genoteerd als zij onder het pedaal werkelijk klinkt. Beide versies zijn te beluisteren, en het verschil is geen verslag maar iets wat je hoort.
Waarom uitgeschreven en niet eenvoudig met het teken? Omdat de zetting van deze pagina het teken wel steekt, maar niet speelt. Stond rechts alleen het teken, dan klonk het net zo kort als links, en de pagina beweerde stilzwijgend dat het pedaal niets doet. Het doet wel iets, en dit is het.
Pedaalteken
Onder de balk staat het woord Ped., en waar de voet loslaat, een sterretje. De noten erboven blijven wat ze zijn: vier kwarten. Rechts zijn diezelfde vier tonen genoteerd zoals ze onder het pedaal klinken — de eerste houdt tot het einde van de maat, de tweede iets korter, en aan het slot staan alle vier samen. Het is geen andere muziek, het is dezelfde, uitgeschreven.
De pedaallijn
Dezelfde passage, hetzelfde pedaal, een andere schrijfwijze. In plaats van woord en sterretje loopt onder de balk een lijn met twee haken: de eerste zegt waar de voet omlaaggaat, de tweede waar hij omhoog komt, en daartussen zie je in één oogopslag hoe lang het pedaal blijft liggen. In moderne uitgaven is dat de gewone vorm, juist waar vaak gewisseld wordt.
De pedaalwissel
Twee harmonieën na elkaar. De haak midden in de lijn betekent: loslaten en op hetzelfde ogenblik opnieuw intrappen. Rechts hoor je wat dat doet — de eerste harmonie klinkt tot de maatstreep en is dan weg, de tweede begint schoon. De wissel staat precies op de tel waarop de nieuwe harmonie komt, niet ervoor en niet erna.
Pedaal over de harmoniewissel heen
Dezelfde twee harmonieën, maar het pedaal blijft liggen. Rechts hangen de tonen van de eerste maat met bindbogen in de tweede en klinken door terwijl de nieuwe harmonie al speelt. Aan het eind staan acht tonen tegelijk in de ruimte. Soms is dat juist de bedoeling; meestal is het de fout die je in je eigen spel het eerst hoort en het laatst afleert.
Het linkerpedaal: una corda
Het linkerpedaal verschuift het mechaniek: de hamer raakt minder snaren en de toon wordt zachter en matter. Het staat er als woord, una corda, en wordt opgeheven met tre corde. Toonhoogte en duur veranderen niet, en daarom klinken de twee opnamen hier gelijk — wat verandert is de kleur, en kleur is het enige wat deze opname niet heeft.
Wat in het beeld staat en wat in de klank
Voor hetzelfde bestaan twee schrijfwijzen. De oudere zet het woord Ped. waar de voet omlaaggaat en een sterretje waar hij weer omhoog komt. De nieuwere trekt onder de balk een haaklijn die precies zo lang is als het pedaal blijft liggen — zij is nauwkeuriger, want je ziet het einde in plaats van het te zoeken.
Wanneer er gewisseld wordt, bepaalt de harmonie. Wie het pedaal over een harmoniewissel heen laat liggen, laat beide harmonieën tegelijk klinken; het vierde voorbeeld laat dat horen. Daarom staat de pedaalwissel bijna altijd precies op de tel waarop de nieuwe harmonie komt: loslaten en op hetzelfde ogenblik opnieuw intrappen, zodat de nieuwe klank wordt meegenomen en de oude buiten blijft.
Het linkerpedaal is iets anders. Het verschuift het mechaniek zodat er minder snaren worden aangeslagen; de toon wordt zachter en matter, maar niet langer. Het staat er als woord, una corda, en wordt opgeheven met tre corde. In de opname van deze pagina hoor je daar niets van — zij kent toonhoogte en duur, maar geen klankkleur.
Wat ernaast staat
De notenwaarden en hun lengtes: Nootwaarden. Hoe je een notenbeeld van voren af aan leest: Noten leren lezen.
Notentekens · Pedaalteken · Muziektermen
Anotona doet het voor je
Maak een foto van een blad muziek of speel de melodie — Anotona vindt de toonsoort, zet de noten en transponeert ze naar elke andere. Gratis.
Bekijk AnotonaElke noot op deze pagina is berekend, niet overgetypt.