Voortekens
Vijf tekens die een noot verstemmen — alle op dezelfde noot, alle om te beluisteren: eerst kaal, dan met het teken.
Een voorteken verandert de toonhoogte van de noot waar het voor staat. Hoever, is telkens hetzelfde: een halve toon, bij de dubbele twee. Dat laat zich niet uitleggen, alleen horen — daarom toont elk beeld op deze bladzijde dezelfde noot twee keer, eerst kaal en dan met het teken ervoor.
De noot is steeds dezelfde, en dat is opzet: zo is het teken het enige wat verschilt. Een kruis verhoogt met een halve toon, een mol verlaagt met een halve, het dubbelkruis verhoogt met twee, de dubbelmol verlaagt met twee. Het herstellingsteken is als enige van de vijf zonder eigen afstand — het neemt terug wat ervoor stond en herstelt de kale noot.
Kruis
Verhoogt de noot met een halve toon. Het meest voorkomende van de vijf tekens: het staat in de voortekening van kruistoonsoorten en midden in de maat overal waar een toon van buiten de toonsoort nodig is. In de naam van de verhoogde toon verschijnt het als uitgang — de kale naam met een lettergreep erachter.
Eerst de noot zonder teken, dan dezelfde noot met het teken
Mol
Verlaagt de noot met een halve toon, de tegenhanger van het kruis. Gedrukt ziet het eruit als een kleine letter b, en precies daar komt de Duitse naam vandaan. Het staat in de voortekening van moltoonsoorten en overal in de maat waar een toon een halve toon lager gewenst is.
Eerst de noot zonder teken, dan dezelfde noot met het teken
Herstellingsteken
Neemt een voorteken terug en herstelt de kale noot. Als enige van de vijf heeft het geen vaste afstand: na een kruis verlaagt het met een halve toon, na een dubbelkruis met twee. Het werkt op alles wat geldt — op het teken in de maat zowel als op dat van de toonsoort.
Eerst de noot zonder teken, dan dezelfde noot met het teken
Dubbelkruis
Verhoogt de noot met twee halve tonen, dus met een hele toon. Het ziet eruit als een klein kruis van vier wiggen en staat waar een al verhoogde toon nog eens verhoogd moet worden — in toonsoorten met veel kruisen en in harmonieën die op een leidtoon mikken. Het wordt geschreven opdat de notennaam klopt, niet omdat het handig zou zijn.
Eerst de noot zonder teken, dan dezelfde noot met het teken
Dubbelmol
Verlaagt de noot met twee halve tonen. Twee mollen naast elkaar, en dezelfde logica als bij het dubbelkruis, alleen naar beneden: op het klavier heeft de toon een veel eenvoudiger naam, maar in het verband van de toonsoort zou die verkeerd zijn. Zeldzaam, en als het voorkomt, met goede reden.
Eerst de noot zonder teken, dan dezelfde noot met het teken
Hoe lang een voorteken geldt
Eén kruis op de eerste noot — alle vier noten van de maat klinken verhoogd
Dit is het punt waarop bijna iedereen een keer verkeerd leest: een voorteken geldt niet alleen voor de noot ernaast, maar tot aan de volgende maatstreep — voor elke verdere noot van dezelfde toonhoogte in die maat. In het beeld draagt alleen de eerste noot een kruis, en toch klinken alle vier noten van de eerste maat verhoogd. In de tweede maat staat geen teken, en daar klinkt de noot weer kaal.
Daarom schrijft niemand het kruis vier keer op. En daarom drukken goede uitgaven soms een herstellingsteken af waar het strikt genomen overbodig zou zijn: in de volgende maat, voor de zekerheid, zodat niemand het kruis van boven nog in het oor heeft. Zo’n teken heet waarschuwingsteken en staat soms tussen haakjes.
Het teken aan het begin van de regel
Eén kruis aan het begin van de regel — vier verhoogde noten in twee liggingen
Helemaal vooraan, meteen achter de sleutel, staat iets wat er precies zo uitziet en toch anders geldt: het voorteken van de toonsoort. Het geldt niet tot de maatstreep maar voor het hele stuk, in elke octaaf en in elke maat — tot er een nieuwe toonsoort wordt aangeschreven.
In het beeld staat één enkel kruis aan het begin. Daarna komen vier noten in twee verschillende liggingen, en alle vier klinken verhoogd hoewel bij geen enkele een teken staat. Dat is het hele verschil: het voorteken in de maat geldt voor één toonhoogte tot de maatstreep, dat van de toonsoort voor één notennaam in alle liggingen.
Welke toonsoort hoeveel voortekens heeft
Hoeveel kruisen of mollen in welke volgorde aan het begin van de regel staan, bepaalt de toonsoort. Dat staat niet hier maar bij de Toonsoorten — daar is bij elke toonsoort het voortekenbeeld afgebeeld, en de kwintencirkel laat zien waarom het juist die volgorde is. Uit welke tonen de toonladder dan wordt gebouwd staat bij de Toonladders.
Notentekens · Toonsoorten · Muziektermen
Anotona doet het voor je
Maak een foto van een blad muziek of speel de melodie — Anotona vindt de toonsoort, zet de noten en transponeert ze naar elke andere. Gratis.
Bekijk AnotonaElke noot op deze pagina is berekend, niet overgetypt.